Franciscanos nas ilhas da Indonésia: da Idade Média ao século XVII

Palabras clave: Franciscanos, Misión, Indonesia, Viajes, Malaca, órdenes, cristianización

Resumen

Los Franciscanos en las islas de Indonesia: de la Edad Media al siglo XVII

Este artículo tiene como objetivo ofrecer una visión general de la labor de los franciscanos en el conocido como «Archipiélago», es decir, en la actual Indonesia. Cronológicamente abarca el período comprendido entre la Baja Edad Media y 1641, fecha del abandono portugués del puerto de Malaca (actual Malasia), la plataforma fundamental que definió toda la presencia portuguesa en el sudeste asiático, en particular en la actual Indonesia. Sin olvidar hacer mención de la permanencia de los franciscanos en la región tras la conquista holandesa de Malaca, se pretende mostrar también el intento de cristianización del Archipiélago y las misiones franciscanas en islas como Sumatra, Java, Célebes, las Molucas y en Timor, Flores y Solor. Más que evaluar los éxitos o fracasos de la misión, objetivo principal de la orden, también es importante precisar el papel de los Frailes Menores en el conocimiento de estas islas desde la Edad Media, cuando fueron pioneros en su exploración y en los relatos de viajes y travesías en busca de otros lugares, como China.

Citas

ANDAYA, Barbara Watson. «Christianity in Asia». In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. 25 Jun. 2018. Retrieved 11 Jan. 2023. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.219.

ANDAYA, Barbara Watson. «Christianity in Modern Southeast Asia». In The Routledge Handbook of Southeast Asian History. Edited by Norman Owen, 235–245. Londres: Routledge, 2014.

ANDRADA, Francisco de. Chronica do muito alto e muito poderoso Rei d´estes Reinos de Portugal D. João 3º deste nome. Lisboa: Jorge Rodriguez [editor], 1613.

Apologia dos Frades Menores em que se mostra quam grande fructo fizerão nesta India na propagação da Fé entre os Indios, e quam pouca rezão houve pera o Viso Rey Ayres de Saldanha meter os Padres da Companhia em Ceylão. Ms. Pertencente a F. Félix Lopes, provavelmente estará agora no Arquivo da Cúria Provincial Franciscana ou na Biblioteca do Seminário da Luz, em Lisboa.

BARBOSA, Duarte. O Livro em que se dá relação do que viu e ouviu no Oriente. Lisboa: Agência Geral das Colónias, 1946.

BIEDERMANN, Zoltán. «El espacio sujeto al tiempo en la cronística franciscana: una relectura de la Conquista espiritual de Oriente de Fr. Paulo da Trindade». In La memoria del mundo: clero, erudición y cultura escrita en el mundo ibérico (siglos XVI-XVIII). Editado por Federico Palomo, 221-242. Madrid: Universidad Complutense, 2014.

BOULNOIS, Luce. Silk Road: Monks, Warriors & Merchants. Hong Kong: Odyssey Books & Guides, 2005.

BRACCIOLINI, Poggio, Lincoln Davis HAMMOND, e Lodovico de VARTEMA, Travelers in Disguise. Narratives of Eastern Travel. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1963.

BUFFON, Giuseppe. Khanbaliq. Profili storiografici intorno al cristianesimo in Cina nel medioevo all´età contemporânea (XIII-XIX sec.). Roma: Antonianum, 2014.

Bullarium Patronatus Portugalliae Regnum in Ecclesiis Africae, Asiae atque Oceaniae curante Levy Maria Jordão. Vol. 1 (-3) e «Apêndice». Lisboa: Typographia nationali, 1868-73.

CÂMARA MANUEL, Jerónimo P. A. De. Missões dos Jesuítas no Oriente nos séculos XVI e XVII. Lisboa: Imprensa Nacional, 1894.

CARVALHO, J.A.F. «Il senso della ‘conquista spirituale’ dell’ Oriente da parte dei francescani, secondo fra’ Paolo da Trindade O.F.M.’». In L’Europa e l’evangelizzazione delle Indie Orientali. Coordinado por Luciano Vaccaro, 235-248. Milan: Centro Ambrosiano, 2005.

CIVEZZA, Marcelino da. Storia Universal delle Missioni Francescane. 11 vols. Roma-Prato-Florença: Tipografia Tiberina, 1857-1895.

CIVEZZA, Marcelino da. Saggio di Bibliografia, Geografica, Etnografica, sanfrancescana. Prato: R. Guasti, 1879.

Corpo Diplomatico Portuguez. Relações com a Cúria Romana. Publicado por Luiz Augusto Rebello da Silva (e continuadores). 14 vols.. Lisboa: Typographia da Academia Real das Sciencias / Imprensa Nacional, 1862-1866.

DAWSON, Christopher. The Mongol Mission. Londres-Nova Iorque: Sheed and Ward, 1955.

Documentação para a História das Missões do Padroado Português do Oriente coligida e anotada por Artur Basílio de Sá. Insulíndia. Vols. 1-6. Lisboa: Agência Geral do Ultramar, 1954-1988.

Documentos Remettidos da India ou Livros das Monções publicados de ordem da Academia Real das Sciencias de Lisboa e sob a direcção de Raymundo Antonio de Bulhão Pato. 3 vols. Lisboa: Academia Real das Sciencias de Lisboa, 1880-1885.

EVETTS, Basil Thomas Alfred. The Churches and Monasteries of Egypt and Some Neighbouring Countries, Attributed to Abu Salih the Armenian. 2 vols. Oxford: Clarendon Press, 1895.

FARIA, Patricia Souza de. «Paulo da Trindade». In Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History 1500-1900. Coordinado por David Thomas y John Chesworth. Vol. 11, 201-206. Leiden: Brill, 2016.

FARINHA, António Lourenço. A Expansão da Fé no Oriental. Lisboa: Agência Geral das Colónias, 1942.

FRANKOPAN, Peter. The Silk Roads. Londres: Bloomsbury Publishing, 2015.

FRYKENBERG, Robert Eric. Christianity in India: From Beginnings to the Present. Oxford: Oxford University Press, 2008.

GIL, Juan. La India y el Catay. Madrid: Alianza Editorial, 1995.

GILLMAN, Ian, e Hans-Joachim KLIMKEIT. Christians in Asia before 1500. Richmond: Curzon Press, 1999.

GOLUBOVICH, Girolamo. Biblioteca Bio-Bibliografica della Terra Santa e dell´Oriente Francescano. 5 vols. Quaracchi: Collegio di S. Bonaventura, 1926-1927.

GONZAGA, Francesco. De Origine Seraphicae Religionis Francescanae. Veneza: Typographia Dominici Imberti, 1603.

HAW, Stephen G. «Marco Polo's China: A Venetian in the Realm of Khubilai Khan». In Routledge Studies in the Early History of Asia. Londres & Nova Iorque: Routledge, 2006.

HEUKEN, Adolf. «Christianity in Pre-Colonial Indonesia». In A History of Christianity in Indonesia. Coordinado por Jan Aritonang e Karel Steenbrink, 3–7. Leiden/Boston: Brill, 2008.

HUERTA, Félix. Estado geográfico, topográfico, estadístico, histórico, religioso de la santa apostólica província de San Gregorio Magno. Manila: Imprenta de M. Sánchez y Ca, 1865.

JACKSON, Peter. The Mongols and the West: 1221-1410. Harlow: Pearson Education Ltd., 2005.

LARNER, John. Marco Polo and the Discovery of the World. New Haven: Yale University Press, 1999.

LOMBARDI, Teodosio. Storia del Francescanesimo. Pádua: Ed. Messagero, 1980.

LOPES, Fr. Fernando Félix. «Custódia de S. Francisco de Malaca. Sua fundação». Itinerarium 7 (1961): 246-273. Reproduzido em Colectânea de Estudos de História e Literatura. Vol. 8. 231-263. Lisboa: Academia Portuguesa da História, 1997.

LOPES, Fernando Félix. «Os Franciscanos no Oriente Português de 1584 a 1590». Studia, nº 9 (1962): 29-142.

MAFFEI, Giovanni Pietro. Histoires des Indes, De Jean Pierre Maffee Bergamesque, de la Societe de Jesus. Où, il est traicte de leur decouverte, navigation, & conqueste faicte tant par les Portugais que Castillans. Ensemble de leurs moeurs, ceremonies, loix, gouvernemens, & reduction a la Foy Catholique. Lyon: Jean Pillehotte, 1603.

MCKINNON, E. Edwards. «Trade Contacts with the Indonesian Archipelago: 6th to 14th Centuries». In International Seminar for UNESCO Integral Study of the Silk Roads: Roads of Dialogue: «India and the Roman World between 1st and 4th Century A.D.», «India’s Cultural Relationship with East and Southeast Asia during the 4th to 13th Century A.D.», 19-24 December 1990. Madras, India. https://en.unesco.org/silkroad/knowledge-bank/trade-contacts-indonesian-archipelago-6th-14th-centuries.

MEERSMAN, Achilles. The Franciscans in the Indonesian Archipelago. Lovaina: Nauwelaerts, 1967.

MEERSMAN, Achilles, OFM. The Origin of the Latin Hierarchy in India. The Clergy Monthly (Kurseong, Índia), Suplemento (1960).

MOFFAT, Samuel Hugh. A History of Christianity in Asia. Vol. 1, San Francisco: Harper, 1992; Vol. 2, Maryknoll, NY: Orbis, 2005.

MONTECORVINO, John. Cathay and the Way Thither. Trad. e Ed. por Sir Henry Yule. Segunda edição rev. por Henri Cordier. Londres: Hakluyt Society, 1914. Com alguma revisão e reimpressão, in Leon Barnard and Theodore B. Hodges, Readings in European History, New York: Macmillan, 1958.

MOREIRA, António Montes. «A Ordem dos Frades Menores no Portugal moderno: uma visão global». Lusitania Sacra, nº 44 (2021): 15-57. https://doi.org/10.34632/lusitaniasacra.2021.11573.

PHAN, Peter C., ed. Christianities in Asia. Londres: Wiley Blackwell, 2011.

PURIFICAÇÃO, Miguel da. Relação Defensiva dos Filhos da India Oriental e da Provincia do Apostolo S. Thomé dos Frades Menores. Barcelona: Emprenta de Sebastião e João Matheua, 1640.

RIBADENEIRA, Marcelo de. Historia de las Islas del Archipelago y reinos de la Gran China, Tartaria, Cochinchina, Malaca, Siam, Camboya, y Jappon, y de lo sucedido en ellas a los Religiosos Descalços de la Orden del Seraphico Padre San Francisco de la Provincia de San Gregorio de las Philippinas, compuesta por Frey Marcello de Ribadeneyra, compañero de los seys Frayles hijos de la misma Provincia, martyres gloriosissimos de Jappon, y testigo de vista de su amirable martyrio. Barcelona: Emprenta de Gabriel Graells y Giraldo Dotil, 1601.

ROBSON, Michael. The Franciscans in the Middle Ages. Woodbridge: Boydell Press, 2006.

SAN ROMÁN DE RIBADENEYRA, Antonio de. Historia General de la Yndia Oriental; los descubrimientos y conquistas que han hecho las armas de Portugal en el Brasil y en otras partes de África y de la Asia ... desde sus principios hasta el año de 1557. Valladolid: Luis Sánchez, 1603.

SANTOS, João dos. Ethiopia Oriental e varias historias de cousas notaveis do Oriente. Évora: Manoel de Lyra, 1609.

Soledade, Fernando da. História Seraphica Chronologica da Ordem de S. Francisco na Provincia de Portugal. Vols. 3-5, Lisboa: Manoel Joseph Lopes Ferreyra, 1705.

SOUSA, Manuel de Faria e. Asia Portugueza. 3 vols., Lisboa: Officina de Henrique Valente de Oliveira Impressor del Rey NS, 1666-1675.

STANDAERT, Nicolas, ed. Handbook of Christianity in China. Leiden: Brill, 2001.

STOKMAN, Sigfridus. «De eerste Missionarissen van Borneo». Historisch Tijdschrift 7 (1921): 347-360.

STREIT, Robert. Bibliotheca Missionum. 21 vols. Muenster-Friburgo: Herder, 1916-1959.

TEIXEIRA, Vitor Gomes. «Fr. Paulo da Trindade, OFM. Cronista macaense». Revista de Cultura 28 (2008): 6-15.

TEIXEIRA, Vitor [Gomes]. «Acerca de uma certa erudição macaense. Dois “filhos da terra” nas letras barrocas portuguesas». In O Macaense. Identidade, Cultura e Quotidiano. Coordinado por R. Carneiro et al., 249-284. Lisboa: Universidade Católica Editora, 2019.

TIEDEMANN, R. G., ed. Handbook of Christianity in China. Vol. 2, 1800 to the Present. Leiden: Brill, 2010.

TRINDADE, Fr. Paulo da. Conquista Espiritual do Oriente. Publicação moderna com introdução e notas de F. Félix Lopes, OFM. Lisboa: Centro de Estudos Ultramarinos, 1967.

WADDING, Luke. Annales Minorum…, Roma, 1625-1642.

WESSELS, Cornelius. De Geschiedenis der R. K. Missie in Amboina: Vanaf haar stichting door den H. Franciscus Xaverius tot haar vernietiging door de O.I. Compagnie, 1546–1605. Nijmegen: Dekker and Van de Vegt, 1926. Tradução francesa: Histoire de la mission d’Amboine depuis sa fondation par Saint François Xavier jusqu’à sa destruction par la Compagnie Néerlandaise des Indes Orientales, 1546–1605, trad. J. Roebroek, Louvain: Museum Lessianum, 1934.

WILFRED, Felix, ed. The Oxford Handbook of Christianity in Asia. Oxford: Oxford University Press, 2014.

WYNGAERT, Anastasius van den. Sinica Franciscana. Itinera et relationes Fratrum Minorum saeculi XIII et XIV. 5 vols. Roma/Quaracchi: Collegio di S. Bonaventura, 1924-1954.

Publicado
2023-04-13
Cómo citar
Teixeira, V., & Wijaya, D. (2023). Franciscanos nas ilhas da Indonésia: da Idade Média ao século XVII. Archivo Ibero-Americano, 82(295), 327-358. https://doi.org/10.48030/aia.v82i295.265